czarcia miotła

Czarcia miotła jest bardzo interesującym zjawiskiem. Najprościej można przedstawić ją jako skupisko młodych pędów występujące na gałęziach poszczególnych gatunków drzew. Czarcie miotły są krzaczaste, silnie rozgałęzione i zorientowane inaczej niż pędy normalne.

Geotropizm czarciej miotły

Występujący w naukach botanicznych geotropizm oznacza odpowiednio ukierunkowany wzrost roślin. Jest on wywołany przyciąganiem ziemskim. Dodatni geotropizm polega na tym, że korzenie danej rośliny są skierowane do wnętrza ziemi, zgodnie z działaniem siły grawitacji, natomiast geotropizm ujemny jest zwróceniem się nadziemnych pędów przeciwnie, odwrotnie do działania siły grawitacji. Czarcie miotły najczęściej przejawiają geotropizm ujemny, bądź całkowity jego brak.

Charakterystyka czarciej miotły

Czarcie miotły występują zarówno na drzewach i krzewach liściastych, jak i iglastych. Na jednej roślinie może pojawić się więcej niż jedna. Istnieją udokumentowane przypadki, w których na jednym drzewie czarcich mioteł było kilkanaście, a czasem nawet kilkadziesiąt (w przypadku jodeł). Miotły są długoletnie, niekiedy ich wiek przekracza 25 lat. Przyjmują bardzo zróżnicowane i przykuwające wzrok kształty: płaczące, kolumnowe, stożkowe, kuliste i inne bliżej nieokreślone kształtne kompozycje. Występują w różnych częściach korony drzewa, pojedynczo lub w wielu egzemplarzach (w tym przypadku najczęściej są uschnięte). Są gęstymi, obficie i silnie rozgałęzionymi skupiskami młodych pędów, a ich kształt najczęściej przypomina miotłę. Ich pędy bardzo często przyjmują układ prostopadły do pędu, z którego wyrastają. W przypadku drzew i krzewów iglastych, igły czarcich mioteł mogą być obfite w oryginalne przebarwienia, a także zdarza się, że opadają na zimę. Czarcie miotły nazywane są potwornościami roślin ze względu oryginalny, czasami nieco upiorny wygląd, przenoszący emocje obserwatora w istne kino grozy :)

czarcia miotła brzozaCzarcia miotła na brzozie (Foto: Dominicus Johannes Bergsma, CC BY-SA 4.0)

Powstawanie czarciej miotły

Powodem powstania czarciej miotły jest nienormalny rozwój rośliny, który może być spowodowany grzybami chorobotwórczymi. Miotła pojawia się poprzez patologiczne zahamowanie prawidłowego rozwoju pędu i przerwanie spoczynku wszystkich pączków bocznych za sprawą choroby, choć zdarza się również, że przyczyny jej powstawania nie zawsze są znane. Organizmy pasożytnicze, które powodują pojawienie się czarcich mioteł, zaliczają się do galasów typu organoidowego (czyli rozpoznawalnych organów, będących widocznymi naroślami).

Do konkretnych przyczyn powstawania czarcich mioteł można zaliczyć:

  • Grzyby, które są pasożytami, tzw. grzyby pasożytnicze. Dokładniej, szpetkowce (u czereśni i grabu) i rdzowce (na świerku w Ameryce Północnej) prowadzące do infekcji bakteryjno-wirusowych.
  • Mutacje w tkance twórczej (merystemie) wierzchołkowej pędów, wykazujące właściwości dziedziczne. Są to mutacje pąkowe, dzięki którym możemy stworzyć zupełnie nowe odmiany roślin, odpowiednio uwarunkowujące (np. w sadownictwie w jabłoniach - pokrój korony danej rośliny, wielkość liści, czy cechowość szypułek owoców).
  • Fitoplazmy (pasożyty roślin), które są bakteriami nie posiadającymi mitochondriów, jądra, ani ściany komórkowej, posiadają natomiast materiał genetyczny w postaci nici DNA.
  • Riketsje, gram-ujemne bakterie o kształcie pałeczkowatym.

czarcia miotłaŚwierk pospolity 'Little Gem'

Czarcia miotła, a szkółkarstwo

W szkółkarstwie czarcie miotły są traktowane jako potencjalnie nowa odmiana, o wyróżniających ją specyficznych cechach (np. sposób wzrostu) i rozmnażane, zwykle przez szczepienie. Dobrym tego przykładem jest odmiana świerka pospolitego ‘Little Gem’, który jest kultywarem otrzymanym z czarciej miotły świerka ‘Nidiformis’. Wielu z zawodowych szkółkarzy poddaje ochronie patentowej swoje autorskie odmiany roślin, uzyskane z czarcich mioteł.

Ciekawostki

  • Dawniej, w kulturze ludowej w Polsce wierzono w magiczną moc czarcich mioteł, pojawiających się na koronie brzozy,
  • Czarcie miotły były również szczególnie złą oznaką dla panien na wydaniu,
  • Czarcie miotły w leśnictwie nie wyrządzają istotnych szkód, ponieważ występują w lasach sporadycznie i stanowią raczej atrakcję dla miłośników przyrody. Jednakże w ramach ochrony lasu można wyciąć czarcią miotłę razem z kawałkiem gałęzi, z której wyrasta lub poddać wycince całe drzewo. Należy to zrobić przed końcem maja, zanim nastąpi wysypanie się zarodników grzyba.

Interesujące czarcie miotły dostępne w naszej szkółce

czarcia miotłaJodła kalifornijska 'Ostrov nad Ohri'

Jodła kalifornijska ‘Ostrov nad Ohri’

Odmiana jodły kalifornijskiej spotykana również pod nazwą ‘Ostrov’. Jej cechy charakterystyczne są zmienne i nieprzewidywalne. Rośnie powoli, mocniej rozrastając się na boki. Posiada szarozielone igły. Roczne przyrosty nie przekraczają 3-5 cm. Odmiana znaleziona jako czarcia miotła przez Pana Hejtika ok 1996 roku, w czeskiej miejscowości Ostrov nad Ohri’.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła jodła koreańska pinocchioJodła koreańska 'Pinocchio'

Jodła koreańska ‘Pinocchio’

Odmiana znaleziona jako czarcia miotła w latach 80. XX w. w szkółce Carstens Baumschulen w niemieckim Varel. Przyrosty roczne nie przekraczają 3 cm. Dziesięcioletnia roślina utrzymuje kształt przypominający kulę osiągającą zwykle ok. 30 cm średnicy. Fantastyczne zielone i szerokie igły, u młodych przyrostów jasnozielone, a od spodu kredowobiałe.

Więcej o tej odmianie

jodła szlachetna balatka czarcia miotłaJodła szlachetna 'Balatka'

Jodła szlachetna ‘Balatka’

Pochodząca od czarciej miotły odmiana, charakteryzująca się nieregularnym pokrojem i intensywnie jasnoniebieskimi, miękkimi igłami. Rośnie w formie krzewu, dorastającego do 50-70 cm wysokości i trochę więcej szerokości. Trudno dostępna na rynku, poszukiwana przez kolekcjonerów.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła lipa szerokolistna henrykLipa szerokolistna 'Henryk'

Lipa szerokolistna ‘Henryk’

Odmiana powstała jako czarcia miotła na starym drzewie lipy szerokolistnej, znaleziona przez Bronisława Szmita w latach 90. w parku w Ciechanowie. Charakteryzuje się oryginalnym, płaczącym, parasolowatym, gęstym i nieregularnym pokrojem. Nietypowy kształt drzewa najlepiej prezentuje się, gdy rośnie ono samotnie, jako soliter.

Więcej o tej odmianie

miłorząb dwuklapowy chotek czarcia miotłaMiłorząb dwuklapowy 'Chotek'

Miłorząb dwuklapowy ‘Chotek’

Odmiana miłorzębu dwuklapowego uzyskana w Czechach z czarciej miotły. Roślina karłowa, wyróżniająca się występowaniem wyraźnej heterofilii. Wysokość sadzonki zależy od miejsca szczepienia, zwykle do 1 m. Odmiana cechuje się powolnym tempem wzrostu i krótkimi przyrostami. Jest średnio wymagająca w uprawie, potrzebuje gleby w miarę żyznej, wilgotnej, świeżej i lekko kwaśnej.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła sosna czerwona don smithSosna czerwona 'Don Smith'

Sosna czerwona ‘Don Smith’

Ta odmiana sosny czerwonej pochodzi od czarciej miotły, którą w Mendham (New Jersey, USA) na początku lat 60. znalazł J.L Baily. Wprowadzona do obrotu przez Watnong Nursery, cieszy się uznaniem ze względu na karłową formę o pokroju zwartym, początkowo kulistym, a póżniej płaskokulistym. Po 10 latach osiąga ok. 40 cm wysokości i 60 cm szerokości. Igły gęsto wyrastające z pędów, szarozielone.

Więcej o tej odmianie

sosna górska kórnik czarcia miotłaSosna górska 'Kórnik'

Sosna górska ‘Kórnik’

Czarcia miotła pochodząca z Polski. Charakteryzuje się krótkimi przyrostami, gęsto rozmieszczonymi igłami oraz dosyć zbitą budową. Docelowo osiąga małe rozmiary, od 50 do 80 cm średnicy, czasem więcej po wielu latach uprawy. Spotykana w dwóch formach: szczepionej nisko przy ziemi (wykształca wtedy formy kuliste jakby osadzone w ziemi) oraz szczepione na wyższych podkładkach (dające typową formę kuli na pniu).

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła sosna wejmutka blue shagSosna wejmutka 'Blue Shag'

Sosna wejmutka ‘Blue Shag’

Czarcia miotła znaleziona przez dr Sidneya Waxmana z Uniwersytetu Connecticut w USA. Wolno rosnąca odmiana sosny wejmutki o niebieskozielonych, miękkich igłach. Karłowa, rośnie w formie nieregularnego krzewu o kształcie podobnym do płaskiej kuli. Po 10 latach dorasta do 1,5 m wysokości.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła modrzew japoński madurodamModrzew japoński 'Madurodam'

Modrzew japoński ‘Madurodam’

Modrzew będący belgijską odmianą pochodzącą od czarciej miotły znalezionej przez Ceesa van Ostaayena. Gęsto ulistniona z pięknymi, niebieskozielonymi, miękkimi igłami. Odmiana o pokroju kulistym, karłowa i osiągająca po 10 latach ok. 50 cm średnicy. Igły jesienią przebarwiają się na oryginalne, żółtopomarańczowe kolory.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła świerk pospolity kamonŚwierk pospolity 'Kamon'

Świerk pospolity ‘Kamon’

Czarcia miotła znaleziona na odmianie świerka pospolitego ‘Virgata’. Jako czarcia miotła powinien wykazywać kompaktowy wzrost i zagęszczoną, ładną sylwetkę. I rzeczywiście, w młodości rośliny są gęste, jednakże lepiej zakorzenione, po kilku latach zaczynają przyrastać 15 – 30 cm rocznie i formować tym samym sylwetkę pionową. Forma tej odmiany jest nieprzewidywalna, co jest niewątpliwym walorem. W tej odmianie zaskakują także igły: na części pędów są grube, ciemnozielone, a na pędach drugiego rzędu krótsze, z sinawym nalotem, wręcz lekko niebieskawe.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła sosna górska błotna jezekSosna górska (błotna) 'Jezek'

Sosna górska (błotna) ‘Jezek’

Czasami zaliczana do sosny hakowatej. W tłumaczeniu na język polski, dosłowna nazwa tej odmiany to ‘jeż’ -, nie bez powodu zyskała taką nazwę. ‘Jezek’ ma prawie idealny kulisty pokrój i bardzo gęsto osadzone igły. Biorąc te wszystkie cechy pod uwagę, z pewnością ma w sobie coś z sympatycznego zwierzaka o małych łapkach. Wyselekcjonowana z czarciej miotły w Czechach przez M. Kostelnicka i wprowadzona do handlu w 1986 roku. Jej wzrost jest bardzo powolny, zaledwie 2 cm rocznie. Po około 20 latach może osiągnąć wymiary około 40 cm.

Więcej o tej odmianie

czarcia miotła jodła kaukaska munsterlandJodła kaukaska 'Munsterland'

Jodła kaukaska ‘Munsterland’

Została znaleziona jako czarcia miotła przez Günthera Eschricha z Recklinghausen w Niemczech, w 1986 r. Bardzo wolno rosnąca o rozłożystym pokroju. Igły tej odmiany są ciemnozielone, krótkie i gęste. Po 10 latach zwykle osiąga 30 cm wysokości i 60 cm średnicy, najczęściej tworząc rozszerzający się ku górze kształt wazonu.

Więcej o tej odmianie

Wykorzystane źródła:

  • Mańka K., 2005. Fitopatologia Leśna. Wydanie VI zmienione i poprawione. PWRiL Warszawa uzupełnione przez P. Łakomy
  • Krebs C.J. 1996. Ekologia. PWN Warszawa. Prusinkiewicz Z. 1999.
  • Mała Encyklopedia Leśna; PWN; Warszawa 1991
  • https://www.encyklopedialesna.pl/
  • https://www.tomszak.pl/Czarcie-miotly