odczyn gleby

Co to jest odczyn gleby?


Definicja odczynu roztworu brzmi:

Stosunek stężenia jonów wodorowych (H+) do jonów wodorotlenowych (OH-) wyrażona jako ujemny logarytm ze stężenia jonów wodorowych (czyli pH). Skala pH wskazuje, czy roztwór jest kwaśny (pH < 7), obojętny (pH = 7) lub alkaliczny czyli zasadowy (pH > 7). Tak jest w przypadku roztworów. Odczyn gleby także odnosi się właściwie do roztworu glebowego, ale skala pH odczynu gleby jest inna, niż w przypadku roztworów chemicznych i wygląda następująco:

Gleba bardzo kwaśna pH < 4,5
Gleba kwaśna pH 4,6 - 5,5
Gleba lekko kwaśna pH 5,6 - 6,5
Gleba obojętna pH 6,6 - 7,2
Gleba zasadowa pH > 7,2

Podana wyżej skala pH ma duże znaczenie praktyczne, ponieważ rośliny różnią się między sobą wymaganiami dotyczącymi odczynu. Gatunki można podzielić na grupy, zależnie od tego, w glebie o jakim odczynie rosną najlepiej. Są wśród nich tolerancyjne, dobrze rosnące niezależnie od pH gleby, jak i gatunki wymagające konkretnego odczynu, nie tolerujące np. gleb zasadowych lub kwaśnych. 

Rośliny kwasolubne

(na gleby kwaśne i bardzo kwaśne)

Rośliny na gleby lekko kwaśne Rośliny na gleby obojętne Rośliny na gleby zasadowe (wapienne) Rośliny tolerancyjne
  • Różanecznik
  • Azalia
  • Wrzos 
  • Kiścień
  • Pieris
  • Kalmia
  • Skimia
  • Stewarcja
  • Borówka wysoka
  • Żurawina
  • Hortensja ogrodowa
  • Magnolia
  • Klony palmowe
  • Sosny
  • Jałowce
  • Cyprysiki
  • Świerki
  • Sośnica japońska
  • Choina kanadyjska
  • Maliny
  • Porzeczka
  • Jabłonie
  • Grusze
  • Hortensje bukietowe
  • Żywotniki (tuje)
  • Leszczyna
  • Krzewuszka
  • Ognik
  • Surmia
  • Forsycja
  • Morwa 
  • Dereń biały
  • Runianka
  • Judaszowiec
  • Bukszpan
  • Cis pospolity
  • Budleja
  • Glediczja
  • Jaśminowiec
  • Karagana
  • Lawenda
  • Pigwowiec
  • Sosna bośniacka
  • Świerk serbski
  • Perukowiec
  • Miłorząb dwuklapowy
  • Pęcherznica kalinolistna
  • Bez czarny
  • Krzewuszka cudowna
  • Śliwa wiśniowa (ałycza)
  • Brzoza brodawkowata
  • Thunberga
  • Klon jawor

Ale co to właściwie jest ten odczyn gleby?

Odczyn gleby w praktyce mówi o tym, jaka jest zawartość pierwiastków odkwaszających, czyli przede wszystkim wapnia i magnezu. Zmiana odczynu gleby polega najczęściej na dodaniu do niej nawozów zawierających wapń i magnez (odkwaszanie) lub dodaniu związków wiążących wapń w nierozpuszczalne związki (zakwaszanie; np. dodanie zakwaszającego siarczanu amonu sprawia, że wapń jest wiązany przez siarkę w siarczan wapnia czyli gips).

W jaki sposób odczyn gleby wpływa na rośliny i uprawy?

Odczyn gleby wpływa na przyswajalność składników pokarmowych znajdujących się w glebie. Kiedy odczyn jest niewłaściwy, roślina nie jest w stanie pobierać minerałów z gleby, nawet gdy są one tam obecne. Stosowanie kolejnych nawozów także nie przynosi efektów, ponieważ dodane do gleby składniki są szybko wiązane i też stają się nieprzyswajalne przez rośliny. 

Zależność dostępności pierwiastków od odczynu jest szczególnie istotna dla fosforu i mikroelementów. Efekty są szczególnie widoczne przy roślinach kwasolubnych uprawianych w niewłaściwym podłożu - słaby wzrost i czerwienienie najmłodszych liści to właśnie objawy niedoboru mikroelementów. 

Dlaczego pH ziemi jest ważne?

Odczyn gleby odpowiada za pobieranie składników pokarmowych, czyli za odżywianie się roślin. Jeśli odczyn jest niewłaściwy, system korzeniowy roślin nie będzie w stanie pobierać pierwiastków, a tym samym nie będzie w stanie rosnąć ani normalnie funkcjonować. Rośliny będą niedożywione i będą wykazywać objawy niedoboru składników, wśród których najbardziej odczuwalnym jest brak wzrostu, zasychanie liści, a w konsekwencji nawet zamieranie. 

Jaki odczyn jest najlepszy dla roślin?

Nie ma jednej wartości pH gleby odpowiedniej dla wszystkich roślin. Doskonała większość gatunków najlepiej rośnie na glebach o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym. Zwykle nie są one nawet wymieniane na dostępnych w literaturze listach i tabelach. Najłatwiej przyjąć proste założenie: jeśli gatunek nie jest wymieniany wśród roślin kwasolubnych lub zasadolubnych, to z powodzeniem można go posadzić na glebie lekko kwaśnej lub obojętnej. 

Co to są rośliny kwasolubne?

Rośliny kwasolubne to gatunki, które do prawidłowego wzrostu wymagają gleb kwaśnych lub silnie kwaśnych. Należą tutaj np. różaneczniki i azalie, wrzosy czy borówka wysoka (amerykańska). Grupa roślin kwasolubnych jest specyficzna, ponieważ bezwzględnie wymagają one gleby o niskim pH i w innych warunkach rosnąć nie będą. To odróżnia je od pozostałych roślin z pozostałych grup, które - chociaż preferują konkretną wartość pH - zwykle są w stanie funkcjonować także w podłożu o innym odczynie. 

Jak zakwasić glebę w ogrodzie?

Do zakwaszania gleby stosuje się kwaśny torf lub nawozy zakwaszające. Kwaśny, surowy torf ma pH 3,5-4,5 więc jest zaliczany do podłoży bardzo kwaśnych. Dodając go do ziemi lub podłoża, można istotnie obniżyć jego odczyn. Można go także używać bezpośrednio do sadzenia roślin kwasolubnych. Należy tylko pamiętać, że surowy torf nie zawiera żadnych dostępnych składników pokarmowych i wymaga nawożenia. Do jego wzbogacenia nie należy używać nawozów odkwaszających. 


Nawozy zakwaszające to nawozy, które dostarczają roślinom składników pokarmowych, a równocześnie powodują obniżenie odczynu. W sklepach ogrodniczych dostępne są tak opisane nawozy, które bezpiecznie można stosować do wszystkich roślin kwasolubnych. Są odpowiednie do utrzymania niskiego odczynu, ale mogą nie wystarczyć, aby samoistnie istotnie obniżyć pH. Do nawozów zakwaszających (czyli fizjologicznie kwaśnych) należy też większość nawozów azotowych, a przede wszystkim siarczan amonu, mocznik czy saletra amonowa.  

Jak zakwasić glebę dla różaneczników i borówek amerykańskich?


Najczęściej uprawianymi roślinami, które wymagają zakwaszenia gleby, są różaneczniki i azalie oraz borówki amerykańskie. Jeśli mają być one sadzone w glebie o odczynie lekko kwaśnym, rodzimą glebę wystarczy wymieszać z dodatkiem kwaśnego torfu. Otrzymana mieszanka będzie dobrym podłożem do uprawy rododendronów i borówek. 

Uprawa roślin kwasolubnych na glebie obojętnej lub zasadowej jest już trudniejsza i zwykle wymaga utworzenia specjalnej strefy z kwaśnym podłożem. Polega to na posadzeniu roślin w dużych pojemnikach wypełnionych torfem albo wykonaniu specjalnych rynien wyłożonych grubą, trwałą folią. Te strefy z kwaśną glebą muszą mieć otwory drenujące, przez które będzie się wydostawać nadmiar wody, ale poza tym powinny być szczelne. 

Jak odkwasić glebę?

Do odkwaszania gleby stosuje się nawozy wapniowe, a sam zabieg nazywa się wapnowaniem. Ponieważ w Polsce jest przewaga gleb kwaśnych, a prawie wszystkie rośliny rolne i sadownicze preferują odczyn obojętny, wapnowania gleb to nieodzowna procedura, powtarzana systematycznie w celu nadania i utrzymania odpowiedniego poziomu żyzności gleby, zapewniającego zadowalające plonowanie. 

Wapnowanie gleb może się przydać także w ogrodach przydomowych i na działkach, zwłaszcza jeśli chce się uprawiać na nich drzewa owocowe i warzywa. Ponieważ jednak wapnowanie jest zabiegiem “rewolucyjnym”, bardzo mocno wpływającym na właściwości i strukturę gleby oraz na rosnące rośliny, zalecamy w tym temacie daleko idącą ostrożność. 

W ogrodach amatorskich najlepiej sprawdzą się nawozy odkwaszające o delikatnym działaniu, np. kreda węglanowa albo wapniak. Zdecydowanie odradzamy stosowanie nawozów wapniowych tlenkowych. 

Nawozy wapniowe najlepiej jest stosować na gołą ziemię, a następnie wymieszać je z podłożem. Kredę węglanową można także stosować dla roślin już rosnących, rozsypując ją wokół rośliny i delikatnie płytko wmieszać w podłoże, a jeśli nie jest to możliwe, dobrze podlać, aby wprowadzić nawóz do gleby.  

Jak rozpoznać odczyn gleby?

  • Najpewniejszym sposobem na ustalenie odczynu gleby jest jego zbadanie. Pomiar pH gleby można wykonać różnymi sposobami:
  • oddanie próbki gleby do laboratorium w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej - daje szansę na najpewniejsze wyniki
  • użycie pH-metru - urządzenia mierzącego odczyn potencjometrycznie. pH-metry są dostępne m.in. w sklepach ogrodniczych
  • zastosowanie metody kolorymetrycznej czyli użycie płynu Helliga, którego barwa ściśle zależy od odczynu. Porównując kolor otrzymanego roztworu ze skalą nadrukowaną płytce testowej można uzyskać przybliżoną wartość pH. W warunkach amatorskich taka wartość jest zupełnie wystarczająca
  • rośliny wskaźnikowe: obecność roślin typowych dla konkretnego odczynu gleby, np. o dużej kwasowości gleby świadczy szczaw, fiołek trójbarwny, koniczyna polna, rumian polny. Natomiast występowanie np. pięciornika rozłogowego, ostrożnia polnego, maku polnego czy podbiału pospolitego informuje, że gleba jest bogata w wapń czyli zasadowa. 

Dokarmianie dolistne - antidotum na niewłaściwy odczyn?


Ponieważ niewłaściwy odczyn wpływa przede wszystkim na pobieranie składników pokarmowych, pewnym sposobem na “obejście” tego problemu jest zastosowanie nawozów dolistnych, które dostarczają pierwiastki bezpośrednio do nadziemnych części roślin, pomijając korzenie. W ten sposób wpływ pH gleby na odżywienie roślin jest znacznie zmniejszony. 

Należy jednak traktować to tylko interwencyjnie, jako metodę pozwalającą na szybkie dostarczenie brakujących składników. Docelowo należy dążyć do doprowadzenia odczynu do optymalnego dla uprawianych roślin, ponieważ nawożenie dolistne powinno być traktowane tylko jako uzupełniające. Warto zadbać o odpowiednie pH gleby, ponieważ jest to warunek właściwego wzrostu, dobrej kondycji i ogólnej zdrowotności uprawianych roślin. A zdrowe i dobrze rosnące rośliny to najlepsza wizytówka i duma każdego posiadacza ogrodu.

OPRACOWAŁA: DR INŻ. ANNA BARYSZ